
Jak działa staw skroniowo-żuchwowy?
Tekst opracowany z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Zasady i ograniczenia
Staw skroniowo-żuchwowy (SSŻ) łączy żuchwę z kością skroniową czaszki i jest jedną z najbardziej obciążonych struktur w ludzkim ciele. Tworzą go dwa symetryczne stawy ułożone tuż przed uszami, które pracują razem. Przy każdym ruchu żuchwy muszą działać równocześnie, łącząc fazę zawiasową (obrotową) ze ślizgową. Dzięki temu żuchwa opuszcza się i unosi, porusza na boki, wysuwa i cofa podczas żucia, gryzienia, połykania czy mówienia.
Płynna praca stawu zależy od dopasowania elementów twardych i miękkich. Wyrostek kłykciowy żuchwy spoczywa w dołku stawowym kości skroniowej, a między nimi leży włóknisto-chrzęstny krążek stawowy, który amortyzuje kontakt. Całość otacza unaczyniona i unerwiona torebka stawowa oraz więzadła. Ruch napędzają cztery pary mięśni przywodzących żuchwę: żwacze, skroniowe, skrzydłowe przyśrodkowe i skrzydłowe boczne. Gdy wszystkie te tkanki współpracują, powierzchnie stawowe nie ulegają przeciążeniu ani zmianom morfologicznym.
Kiedy ta równowaga się zaburza, pojawia się dysfunkcja narządu żucia. Według szacunków schorzenia SSŻ dotyczą 20-40% populacji, więc stomatolog spotyka je w gabinecie na co dzień.
Jakie objawy mogą zgłaszać pacjenci?
Dolegliwości rzadko ograniczają się do jednego miejsca, przez co pacjenci często nie wiedzą, skąd pochodzą. Najczęściej przychodzą z bólem przed uchem lub w policzkach, który nasila się przy żuciu twardych pokarmów, ziewaniu albo dłuższym trzymaniu otwartych ust na fotelu stomatologicznym. Zgłaszają też klikanie, trzaski lub trzeszczenie, a także przeskakiwanie i blokowanie żuchwy przy otwieraniu ust. Zdarza się, że żuchwa zbacza w jedną stronę, mięśnie są rano sztywne, a usta trudno otworzyć (szczękościsk).
Sam bezbolesny trzask w stawie nie oznacza jeszcze stanu zapalnego ani trwałej patologii. Dźwięki stawowe pojawiają się u wielu zdrowych osób. Jeśli nie towarzyszy im ból ani przeszkoda w ruchu, wystarczy obserwacja. Diagnostyki wymaga dopiero połączenie trzasków z bólem, ograniczonym otwieraniem ust lub nagłym zablokowaniem krążka. Zaburzenia stawu dają także objawy odległe, przez które chorzy trafiają do laryngologa czy neurologa. Obraz kliniczny często obejmuje:
- Bóle głowy, zwłaszcza w okolicy skroni i czoła, które zwykle idą w parze z przewlekłym napięciem mięśni szyi i karku.
- Szumy uszne, zawroty głowy i uczucie zatkania ucha, związane z bliskim sąsiedztwem struktur i ich wspólnym unerwieniem.
- Nadwrażliwość zębów na ciepło i zimno mimo braku ubytków próchnicowych, spowodowaną mikrourazami i patologicznym ścieraniem szkliwa.
- Zaburzenia snu i poranne zmęczenie, które nasila nieświadoma, nocna praca mięśni.
O tych i innych objawach, możesz dowiedzieć się między innymi na kursie diagnostyki i leczenia TMD.
Za co ból SSŻ bywa brany?
Ból stawu rzadko daje jednoznaczne sygnały, więc pacjenci tygodniami chodzą po niewłaściwych gabinetach. Przy bólu rzutowanym prawdziwe źródło problemu leży gdzie indziej, niż go odczuwamy. Napięte mięśnie żucia i podrażniona torebka stawowa promieniują wzdłuż gałęzi nerwu trójdzielnego ku skroniom, potylicy, karkowi, a nawet barkom.
Ból stawu, ostry lub tępy, jest jedną z najczęstszych pomyłek diagnostycznych, bo łatwo go wziąć za ból zęba. Pacjenci zgłaszają się z przekonaniem, że mają zapalenie miazgi w zębach trzonowych, choć nie widać żadnych ubytków próchnicowych. Podobnie jest z bólem promieniującym do ucha, który udaje zapalenie przewodu słuchowego. Napięcie tkanek narządu żucia myli się też z migreną bez aury i z przewlekłym bólem głowy typu napięciowego, co opóźnia trafne rozpoznanie.
Co ustalić w wywiadzie z pacjentem?
Rozpoznanie zaczyna się od dokładnej rozmowy, bo zaburzenia SSŻ mają wiele przyczyn i nie ma jednej hipotezy, która tłumaczyłaby ich powstawanie. Dentysta musi poznać oczekiwania pacjenta i jego codzienne nawyki związane z żuciem. Sprawdza przede wszystkim parafunkcje zwarciowe i niezwarciowe: zaciskanie zębów, zgrzytanie, obgryzanie paznokci, nagryzanie przedmiotów, wypychanie języka. Bruksizm najczęściej dotyczy osób w wieku 25-45 lat i przeciąża struktury stawowe oraz mięśniowe.
W wywiadzie trzeba też zapytać o urazy głowy i szyi, schorzenia reumatoidalne niszczące chrząstkę oraz nieuzupełnione braki zębowe, które zaburzają podparcie w bocznych odcinkach łuku. Dolegliwości zaostrza ponadto przewlekły stres emocjonalny, bo nasila mimowolne napięcie mięśni.
Jak wygląda badanie kliniczne stawu?
Badanie w gabinecie polega na bezpośredniej ocenie ruchów żuchwy i otaczających tkanek. Lekarz mierzy odległość między krawędziami siekaczy przy maksymalnym otwarciu i obserwuje tor otwierania ust, szukając dewiacji lub defleksji. Zygzakowaty tor często oznacza, że zablokowany krążek stawowy stawia opór.
Potem następuje obustronne badanie palpacyjne stawów i głównych mięśni żucia. Nacisk na okolicę przeduszną w spoczynku i w ruchu pokazuje ogniska zapalne torebki stawowej, a dotyk mięśni żwaczy i skroniowych ujawnia ich wzmożone napięcie i tkliwość. Podczas odwodzenia, wysuwania i ruchów bocznych dentysta osłuchuje staw, wychwytując trzaski, kliknięcia i trzeszczenia, które świadczą o tarciu powierzchni stawowych. Na koniec ocenia kontakty zwarciowe w jamie ustnej, symetrię twarzy i postawę ciała, co pomaga powiązać problemy ze zgryzem z przeciążeniem narządu żucia.
Które badania obrazowe wybrać?
Wybór metody zależy od tego, czy źródłem dolegliwości są elementy kostne, czy tkanki miękkie. Zwykłe zdjęcie rentgenowskie i pantomogram to pierwszy etap: pokazują ogólny stan kości, pozwalają wykluczyć ogniska zapalne w uzębieniu i wychwycić widoczne asymetrie. Tomografia komputerowa i CBCT stawu przedstawiają zarys dołka stawowego, kształt kłykcia, stopień degeneracji powierzchni stawowych oraz ewentualne osteofity.
Tkanki miękkie wymagają innych metod. Rezonans magnetyczny daje najdokładniejszy obraz położenia krążka stawowego, jego przemieszczeń z repozycją lub bez oraz stanu więzadeł i torebki. Czasem dodaje się USG, które szybko pokazuje stan mięśni żucia i wysięki zapalne. Konkretne badanie należy zlecać na podstawie objawów z wywiadu i badania fizykalnego.
Badania czynnościowe i kondylografia
Jeśli obraz nie wyjaśnia przyczyny dolegliwości, stomatolog sięga po testy czynnościowe, które oceniają pracę narządu żucia w ruchu. Jednym z nich jest elektromiografia (EMG). Mierzy aktywność bioelektryczną i napięcie mięśni żucia, pokazując asymetrie obciążenia w spoczynku i przy zaciskaniu zębów. Kondylografia z kolei rejestruje elektronicznie i analogowo ruchy wyrostków kłykciowych żuchwy. Lekarz wyznacza w niej najpierw ręcznie, a potem cyfrowo rzeczywistą oś zawiasową stawów. Pacjent wykonuje w tym czasie polecenia: porusza żuchwą w różnych kierunkach, mówi, połyka wodę, gryzie i zgrzyta zębami. Zapisane trajektorie służą do zaprogramowania artykulatora z gipsowymi modelami łuków zębowych. Dzięki temu da się znaleźć przyczyny zaburzeń żucia czy połykania, których wcześniej nie było widać.
Badanie trwa około 90 minut i nie wymaga specjalnego przygotowania. Kondylografia kosztuje 2000 zł, a w cenie jest artykulacja modeli i analiza danych. Za wstępną konsultację lekarską, pobranie wycisków pod modele i zdjęcia cefalometryczne płaci się osobno.
Do jakiej grupy zaburzeń należy przypadek?
Przypisanie problemu do kategorii ułatwia dobór metod leczenia i zaplanowanie ewentualnej terapii skojarzonej. W praktyce stomatologicznej rozpoznaje się najczęściej:
- Bóle mięśni i stawów narządu żucia, czyli dolegliwości mięśniowo-powięziowe oraz stany zapalne struktur torebkowo-więzadłowych wywołane przeciążeniem biomechanicznym.
- Zaburzenia wewnętrzne stawu, czyli nieprawidłową relację elementów ruchomych, przede wszystkim dyslokację krążka stawowego z repozycją lub bez.
- Zmiany zwyrodnieniowe i wady rozwojowe, czyli postępującą degradację chrząstki i kości, osteofity albo zaburzenia budowy wyrostków kłykciowych.
Przy kwalifikacji trzeba pamiętać o związkach przyczynowo-skutkowych. Ograniczony zakres ruchu i przykurcz mięśni zwykle są wtórnym skutkiem długotrwałej dysfunkcji lub nawykowego unikania bólu, a rzadko pierwotną przyczyną choroby.
Kiedy przekazać pacjenta dalej i na co uważać?
Objawy alarmowe wymagają pilnego skierowania pacjenta na konsultację specjalistyczną, najlepiej do chirurga szczękowo-twarzowego. Ostrzegają przed nimi silny, utrzymujący się lub nawracający ból, obrzęk, świeży uraz, nagłe ograniczenie otwierania ust i blokowanie żuchwy. Szybka interwencja chirurga jest ważna, bo objawy nowotworów głowy i szyi bywają nieswoiste i łatwo je pomylić ze zwykłą dysfunkcją stawu. Rozpoznania nie wolno opierać wyłącznie na objawach klinicznych, trzeba je potwierdzić badaniem histopatologicznym i obrazowym.
Leczenie dysfunkcji narządu żucia wymaga też współpracy z innymi specjalistami. Przy bolesnych punktach spustowych, wzmożonym napięciu mięśni żucia czy asymetrii toru ruchu żuchwy dentysta powinien skierować pacjenta do fizjoterapeuty stomatologicznego. Terapia manualna przynosi ulgę, ale pacjent nie powinien sam gwałtownie manipulować żuchwą ani stosować szyn z internetu, których nikt nie sprawdził. Leczenie farmakologiczne też ma swoje reguły: antybiotyk podaje się tylko przy potwierdzonej infekcji bakteryjnej, nie przy czysto mechanicznym przeciążeniu stawu.
Redakcja Świat Stomatologa · wszystkie artykuły